Η ευθύνη του κληρονόμου στο νέο κληρονομικό δίκαιο

Σεπτέμβριος 2026

Ασημίνα Μανέτα, Δικηγόρος, ΜΔΕ «Αστικό Δίκαιο & Σύγχρονες Οικονομικές Συναλλαγές»

Α. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

Το νέο κληρονομικό δίκαιο, όπως αποτυπώνεται στις διατάξεις του ν. 5303/2026, εισάγει σημαντικές μεταβολές σε θεμελιώδεις πτυχές της κληρονομικής διαδοχής, αναδιαμορφώνοντας σε μεγάλο βαθμό το πλαίσιο που ίσχυε έως σήμερα. Οι προϋφιστάμενες ρυθμίσεις αντικατόπτριζαν διαφορετικές κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες και, σε αρκετές περιπτώσεις, δεν ανταποκρίνονταν πλέον στις ανάγκες της σύγχρονης πραγματικότητας.

Μία από τις σημαντικότερες παρεμβάσεις του νέου νομοθετικού πλαισίου αφορά την ευθύνη του κληρονόμου για τα χρέη της κληρονομίας. Η προηγούμενη ρύθμιση έχει δημιουργήσει σημαντικά προβλήματα στην πράξη, ιδίως σε μία περίοδο κατά την οποία το ιδιωτικό χρέος παραμένει υψηλό και οι κληρονομιές δεν αποτελούνται πάντοτε από περιουσιακά στοιχεία μεγαλύτερης αξίας από τις οφειλές που τις επιβαρύνουν. Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις στις οποίες πρόσωπα που καλούνταν στην κληρονομία βρίσκονταν αντιμέτωπα με οφειλές του κληρονομουμένου, εκκρεμείς δικαστικές διαμάχες και απαιτήσεις πιστωτών, χωρίς να διαθέτουν εκ των προτέρων σαφή εικόνα για την οικονομική κατάσταση της κληρονομίας. Η αποδοχή της κληρονομίας μπορούσε, υπό τις προϋποθέσεις του προγενέστερου δικαίου, να συνεπάγεται σημαντικούς κινδύνους και για την ατομική περιουσία του ίδιου του κληρονόμου. Το πρόβλημα καθίστατο ακόμη εντονότερο στις περιπτώσεις κατά τις οποίες ο κληρονόμος αγνοούσε ακόμη και το ίδιο το γεγονός ότι είχε καταστεί τέτοιος. Ιδίως μακρινοί συγγενείς, όπως ξαδέλφια ή μικρανίψια, πληροφορούνταν συχνά την επαγωγή της κληρονομίας αφότου είχε ήδη παρέλθει η προβλεπόμενη  τετράμηνη προθεσμία για την αποποίησή της. Σε μία εποχή κατά την οποία κυριαρχεί η μορφή της πυρηνικής οικογένειας και οι συγγενικοί δεσμοί πέραν του στενού οικογενειακού κύκλου είναι συχνά χαλαροί ή ακόμη και ανύπαρκτοι, η άγνοια αυτή δεν αποτελούσε σπάνιο φαινόμενο. Το αποτέλεσμα ήταν συχνά η δημιουργία μιας αλυσίδας διαδοχικών αποποιήσεων. Όταν μία κληρονομία ήταν επιβαρυμένη με σημαντικά χρέη, ο ένας μετά τον άλλο οι καλούμενοι κληρονόμοι επέλεγαν να αποποιηθούν, προκειμένου να αποφύγουν την ανάληψη των υποχρεώσεων του θανόντος. Έτσι, δεν ήταν λίγες οι περιπτώσεις στις οποίες κληρονομιαίες περιουσίες παρέμεναν ουσιαστικά αναξιοποίητες και, τελικώς, ελλείψει άλλου κληρονόμου, κατέληγαν στο Δημόσιο. Παράλληλα, αυξήθηκαν κατακόρυφα και οι αγωγές  ακύρωσης της πλασματικής αποδοχής της κληρονομίας: Κληρονόμοι οι οποίοι δεν είχαν προβεί εμπρόθεσμα σε αποποίηση, επειδή αγνοούσαν είτε τον θάνατο του κληρονομουμένου είτε το γεγονός ότι καλούνταν οι ίδιοι στην κληρονομία, αναζητούσαν δικαστική προστασία προκειμένου να ανατρέψουν τις συνέπειες της πλασματικής αποδοχής.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η νέα νομοθετική ρύθμιση επιχειρεί να μεταβάλει ουσιαστικά τη φιλοσοφία που διέπει την ευθύνη του κληρονόμου.

Β. ΤΙ ΑΛΛΑΖΕΙ;

Με τη νέα διάταξη του άρθρου 1892 ΑΚ, ο κληρονόμος δεν ευθύνεται, κατ’ αρχήν, με την ατομική του περιουσία για τις υποχρεώσεις της κληρονομίας. Με άλλα λόγια, οι πιστωτές του θανόντος δεν μπορούν, κατά κανόνα, να στραφούν κατά της προσωπικής περιουσίας του κληρονόμου προκειμένου να ικανοποιήσουν τις απαιτήσεις τους. Η κληρονομιαία περιουσία διατηρείται διακεκριμένη από την ατομική περιουσία του κληρονόμου και οι υποχρεώσεις του κληρονομουμένου βαρύνουν, καταρχήν, την πρώτη. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, ο κληρονόμος προστατεύεται από τον κίνδυνο να βρεθεί αντιμέτωπος με χρέη τα οποία όχι μόνο δεν δημιούργησε ο ίδιος, αλλά ενδέχεται να αγνοούσε ακόμη και την ύπαρξή τους κατά τον χρόνο της επαγωγής της κληρονομίας.

  Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι για την εφαρμογή του κανόνα αυτού δεν απαιτείται πλέον κάποια ειδική ενέργεια ή δήλωση του κληρονόμου. Η προστασία της ατομικής του περιουσίας αποτελεί τον γενικό κανόνα. Η νέα ρύθμιση παρουσιάζει ορισμένες ομοιότητες με το μέχρι σήμερα γνωστό ευεργέτημα της απογραφής, με τη διαφορά ότι η προστασία δεν προϋποθέτει πλέον την ενεργοποίηση μιας ειδικής διαδικασίας από τον ίδιο τον κληρονόμο. Ο θεσμός του ευεργετήματος της απογραφής καταργείται στο πλαίσιο του νέου νομοθετικού συστήματος, καθώς η βασική του λειτουργία ενσωματώνεται πλέον στον γενικό κανόνα της χωριστής ευθύνης. Η μεταβολή αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική. Ο κληρονόμος δεν καλείται πλέον να προβεί άμεσα σε σύνθετες νομικές ενέργειες προκειμένου να προστατεύσει την προσωπική του περιουσία. Αντίθετα, η προστασία αυτή παρέχεται εκ του νόμου, ενώ η ανάληψη ευρύτερης ευθύνης αποτελεί, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, επιλογή ή συνέπεια συγκεκριμένων πράξεών του.

Γ. Η ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΘΕΣΗ ΤΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΙΑΣ ΠΕΡΙΟΥΣΙΑΣ ΚΑΤΟΠΙΝ ΔΗΛΩΣΗΣ ΤΟΥ ΚΛΗΡΟΝΟΜΟΥ

Η προστασία αυτή που παρέχεται στους κληρονόμους, βεβαίως, δεν είναι απόλυτη. Ο νομοθέτης προβλέπει περιπτώσεις στις οποίες ο κληρονόμος μπορεί να επιλέξει ο ίδιος την άρση του διαχωρισμού μεταξύ της προσωπικής και της κληρονομιαίας περιουσίας (ή να απωλέσει την προστασία αυτή λόγω του τρόπου με τον οποίο διαχειρίζεται την κληρονομία, όπως θα αναλυθεί κατωτέρω).

Ειδικότερα, κατά το άρθρο 1892 ΑΚ, ο κληρονόμος μπορεί να υποβάλει στη γραμματεία του δικαστηρίου της κληρονομίας δήλωση ότι επιθυμεί να διαχειρίζεται και να διαθέτει ελεύθερα την κληρονομιαία περιουσία. Με τη δήλωση αυτή επέρχεται, επί της ουσίας, η άρση του διαχωρισμού μεταξύ της προσωπικής περιουσίας του κληρονόμου και της κληρονομιαίας περιουσίας, με συνέπεια ο κληρονόμος να ευθύνεται πλέον και με την ατομική του περιουσία για τα χρέη της κληρονομίας.

Εύλογα, λοιπόν, γεννάται το ερώτημα: για ποιον λόγο να επιλέξει ένας κληρονόμος να υπαχθεί σε ένα καθεστώς ευρύτερης ευθύνης; Η απάντηση βρίσκεται κυρίως στην ανάγκη ευελιξίας κατά τη διαχείριση της κληρονομίας. Κατά τον χρόνο της επαγωγής, ο κληρονόμος μπορεί να μην έχει σαφή και πλήρη εικόνα ούτε για το ενεργητικό ούτε για το παθητικό της κληρονομίας. Με την πάροδο του χρόνου και αφού συγκεντρώσει περισσότερα στοιχεία, ενδέχεται να διαπιστώσει ότι η ελεύθερη διαχείριση και αξιοποίηση των περιουσιακών της στοιχείων εξυπηρετεί καλύτερα τα συμφέροντά του. Ενδέχεται, για παράδειγμα, να διαπιστώσει ότι η αξία των κληρονομιαίων ακινήτων υπερβαίνει κατά πολύ το ύψος των οφειλών ή ότι η ελεύθερη εκποίηση, αξιοποίηση ή εκμετάλλευσή τους μπορεί να οδηγήσει σε αποτελεσματικότερη διαχείριση της περιουσίας. Σε μία τέτοια περίπτωση, μπορεί να επιλέξει συνειδητά την ελεύθερη διάθεση της κληρονομιαίας περιουσίας, αναλαμβάνοντας όμως και τις συνέπειες που συνδέονται με την επιλογή αυτή, ήτοι την ευθύνη του για τα χρέη της με επέκταση στην δική του περιουσία.

Δ. Η ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΔΑΝΕΙΣΤΩΝ ΚΑΙ Η ΑΠΩΛΕΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΤΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ

Παράλληλα, το νέο νομοθετικό πλαίσιο επιδιώκει να διατηρήσει μία ισορροπία μεταξύ της προστασίας του κληρονόμου και των δικαιωμάτων των πιστωτών της κληρονομίας.

Στο άρθρο 1895 ΑΚ προβλέπεται ότι ο κληρονόμος δεν μπορεί να επικαλείται την προστασία του γενικού κανόνα, όταν με υπαιτιότητά του μειώνει την αξία της κληρονομιαίας περιουσίας ή διαθέτει περιουσιακά στοιχεία της ελεύθερα, χωρίς η διάθεση αυτή να πραγματοποιείται προς ικανοποίηση των δανειστών του κληρονομουμένου και κατά τρόπο που θίγει τη δυνατότητα ικανοποίησης των απαιτήσεών τους. Έτσι, εάν ο κληρονόμος διαθέσει κληρονομιαία περιουσιακά στοιχεία κατά τρόπο που μειώνει την περιουσιακή βάση από την οποία μπορούν να ικανοποιηθούν οι δανειστές, μπορεί να απωλέσει το προστατευτικό καθεστώς της χωριστής ευθύνης και να ευθύνεται πλέον και με την προσωπική του περιουσία για τα χρέη της κληρονομίας. Περαιτέρω, ο νόμος προβλέπει ότι η διάθεση κληρονομιαίου περιουσιακού στοιχείου μπορεί, υπό τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις, να είναι άκυρη έναντι των δανειστών της κληρονομίας, όταν ματαιώνεται η ικανοποίηση των απαιτήσεών τους. Με τον τρόπο αυτό επιχειρείται να αποτραπεί η αποψίλωση της κληρονομιαίας περιουσίας εις βάρος των προσώπων που έχουν νόμιμες απαιτήσεις κατά του θανόντος.

Ε. Η ΕΞΑΙΡΕΣΗ ΓΙΑ ΣΠΟΥΔΑΙΟ ΛΟΓΟ

Ο νομοθέτης, ωστόσο, αναγνωρίζει ότι σε συγκεκριμένες περιπτώσεις είναι αναγκαία η ελεύθερη εκποίηση κληρονομιαίων αντικειμένων χωρίς δυσμενείς συνέπειες για τον κληρονόμο. Για τον λόγο αυτό, το άρθρο 1895 ΑΚ προβλέπει μία σημαντική εξαίρεση. Εάν συντρέχει σπουδαίος λόγος που αφορά τη ζωή ή την υγεία του ίδιου του κληρονόμου, του συζύγου, των γονέων ή των τέκνων του, ο κληρονόμος μπορεί να ζητήσει από το δικαστήριο άδεια να διαθέσει αντικείμενο της κληρονομίας προς κάλυψη των συγκεκριμένων αναγκών.

Στην περίπτωση αυτή, η διάθεση της κληρονομιαίας περιουσίας δεν οδηγεί αυτομάτως στην απώλεια της προστασίας που παρέχει ο γενικός κανόνας. Η δικαστική άδεια λειτουργεί ως μηχανισμός εξισορρόπησης μεταξύ, αφενός, της ανάγκης προστασίας των δανειστών της κληρονομίας και, αφετέρου, της ανάγκης να αντιμετωπιστούν εξαιρετικά σοβαρές περιστάσεις που συνδέονται με τη ζωή και την υγεία του κληρονόμου ή των στενών μελών της οικογένειάς του.

ΣΤ. ΈΝΑ ΠΡΑΚΤΙΚΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ

Τα παραπάνω μπορούν να γίνουν περισσότερο κατανοητά με ένα απλό παράδειγμα.

Έστω ότι ο Α είναι ο μοναδικός κληρονόμος του πατέρα του, Β. Ο Β αφήνει στον Α δύο ακίνητα στο κέντρο της Αθήνας, αλλά και σημαντικές οφειλές προς την τράπεζα Γ.Ο Α διαθέτει, παράλληλα, σημαντικές προσωπικές αποταμιεύσεις, οι οποίες προέρχονται αποκλειστικά από την εργασία και τις οικονομίες του.

 Το πρώτο ερώτημα που εύλογα τίθεται είναι αν η τράπεζα Γ μπορεί να στραφεί κατά των προσωπικών αυτών αποταμιεύσεων για την είσπραξη των χρεών του Β.

Με βάση τον νέο γενικό κανόνα, η απάντηση είναι αρνητική. Ο Α δεν ευθύνεται, καταρχήν, με την προσωπική του περιουσία για τα χρέη του πατέρα του. Η τράπεζα Γ μπορεί να επιδιώξει την ικανοποίηση της απαίτησής της από την κληρονομιαία περιουσία, όχι όμως, κατά κανόνα, από τις προσωπικές αποταμιεύσεις του Α.

Ας υποθέσουμε, στη συνέχεια, ότι ο Α εξετάζει την οικονομική κατάσταση της κληρονομίας και διαπιστώνει ότι η αξία των δύο ακινήτων υπερβαίνει σημαντικά τις οφειλές προς την τράπεζα. Θεωρεί ότι η ελεύθερη πώληση και αξιοποίηση των ακινήτων θα ήταν οικονομικά συμφέρουσα και αποφασίζει να υποβάλει τη σχετική δήλωση του άρθρου 1892 ΑΚ, προκειμένου να αποκτήσει τη δυνατότητα ελεύθερης διαχείρισης και διάθεσης της κληρονομιαίας περιουσίας. Με την επιλογή αυτή, όμως, αποδέχεται και τη συνέπεια της ευρύτερης ευθύνης του για τα χρέη της κληρονομίας.

Αν, αντίθετα, ο Α προχωρήσει αυθαίρετα στην πώληση των κληρονομιαίων ακινήτων και διαθέσει το τίμημα για προσωπικούς του σκοπούς, χωρίς να μεριμνήσει για την ικανοποίηση της τράπεζας Γ και κατά τρόπο που ματαιώνει τη δυνατότητα των πιστωτών να ικανοποιηθούν από την κληρονομιαία περιουσία, τότε μπορεί να ενεργοποιηθούν οι συνέπειες του άρθρου 1895 ΑΚ. Στην περίπτωση αυτή, ο Α κινδυνεύει να απωλέσει την προστασία που του παρέχει ο νόμος και να βρεθεί αντιμέτωπος με αξιώσεις που θα μπορούν πλέον να στραφούν και κατά της προσωπικής του περιουσίας.

Αν, όμως, πριν από τη διάθεση των ακινήτων, ο Α αντιμετωπίζει μία εξαιρετικά σοβαρή ανάγκη που συνδέεται με τη ζωή ή την υγεία του ίδιου ή στενού μέλους της οικογένειάς του —για παράδειγμα, απαιτείται η άμεση κάλυψη σημαντικών εξόδων για επέμβαση και νοσηλεία του παιδιού του στο εξωτερικό— μπορεί να ζητήσει από το δικαστήριο την προβλεπόμενη άδεια. Εφόσον αυτή χορηγηθεί και συντρέχουν οι νόμιμες προϋποθέσεις, η διάθεση κληρονομιαίου περιουσιακού στοιχείου για την κάλυψη της συγκεκριμένης ανάγκης δεν συνεπάγεται την απώλεια της προστασίας της προσωπικής του περιουσίας.

Ζ. Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΓΚΑΙΡΗΣ ΝΟΜΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΗΣ

Οι νέες διατάξεις για την ευθύνη του κληρονόμου εφαρμόζονται, σύμφωνα με τις μεταβατικές ρυθμίσεις του ν. 5303/2026, για θανάτους από τις 16.09.2026 και εφεξής. Για κληρονομίες που έχουν επαχθεί λόγω θανάτου ο οποίος επήλθε πριν από την ημερομηνία αυτή, εξακολουθεί, καταρχήν, να εφαρμόζεται το προγενέστερο νομοθετικό πλαίσιο. Το γεγονός αυτό σημαίνει ότι για σημαντικό χρονικό διάστημα οι παλαιές και οι νέες διατάξεις τόσο για το συγκεκριμένο όσο και για άλλα ζητήματα της κληρονομικής διαδοχής θα εφαρμόζονται παράλληλα, ανάλογα με τις ειδικότερες μεταβατικές ρυθμίσεις που προβλέπει ο νόμος.

Ο εντοπισμός της εφαρμοζόμενης σε κάθε περίπτωση ρύθμισης έχει ιδιαίτερη πρακτική σημασία, καθώς το νέο σύστημα επιχειρεί, συνολικά, να μεταφέρει το κέντρο βάρους από την ανάγκη του κληρονόμου να προστατευθεί ενεργητικά από μία ενδεχομένως προβληματική κληρονομία, σε ένα σύστημα στο οποίο η προστασία της προσωπικής του περιουσίας αποτελεί τον κανόνα και η ανάληψη ευρύτερης ευθύνης συνδέεται με συγκεκριμένες επιλογές ή πράξεις του. Η απάντηση, επομένως, στο ερώτημα αν ένας κληρονόμος ευθύνεται με την προσωπική του περιουσία για τα χρέη του θανόντος δεν μπορεί πλέον να δοθεί χωρίς προηγουμένως να προσδιοριστεί το εφαρμοστέο δίκαιο αλλά και άλλες ενδεχομένως ιδιαίτερες περιστάσεις της περίπτωσής του. Για τον λόγο αυτό, κάθε πρόσωπο που καλείται στην κληρονομία θα πρέπει, πριν προβεί σε οποιαδήποτε ουσιώδη ενέργεια διαχείρισης ή διάθεσης κληρονομιαίων περιουσιακών στοιχείων, να εξετάζει προσεκτικά το εφαρμοστέο νομοθετικό πλαίσιο και τις συνέπειες των επιλογών του. Η έγκαιρη προσφυγή σε νομικό σύμβουλο μπορεί να αποδειχθεί καθοριστική, τόσο για την προστασία της προσωπικής περιουσίας του κληρονόμου όσο και για την ορθή και συμφέρουσα διαχείριση της κληρονομίας.